زبان ما و روابط استعماری موهوم

فکر می کنم خرداد ماه سال گذشته بود که با چاپ همزمان سه مقاله در دفاع از اطلاق عنوان «اچمی» به زبان یا گویش(؟) رایج منطقه؛ سلسله گفتگوهایی در دفاع و رد؛ در فضای مجازی شکل گرفت که من با دقت ابعاد مختلف این مباحث را بررسی می کردم و حتی یک بار تا آستانه نوشتن یک مطلب در همین راستا پیش رفتم که به دلایل مختلف از جمله تنبلی و احساس نداشتن بضاعت علمی کافی برای ورود به بحث؛ این کار انجام نشد.

 

تا این که همین اواخر در خلال بحث در یکی از گروه های مجازی؛ متوجه شدم دوست عزیز و اندیشمند گراشی؛ دکتر مسعود غفوری نیز آذر ماه گذشته مطلبی در زمینه بحث نگاشته اند که اگر چه موضوع بحث نگاه به مساله از‌ منظر مطالعات پسا استعماری است و طبعا سواد  من برای ورود به چنین بحثی کافی به نظر نمی رسید؛ اما با خواندن مطلب ایشان چند ایراد عمده را از دید خودم مطرح کردم. 

لازم دانستم من نیز این بحث را به شکلی منسجم در فضای مجازی مطرح کنم تا زمینه گفت و گوهای سازنده بعدی در مورد این مساله - که برعکس نظر خیلی ها آن را کم اهمیت و فرعی نمی دانم- فراهم شود. لازم به توضیح است که نوشته من مطلقا در دفاع از عنوان لاری نیست که خود مجال دیگری می طلبد.

 

کل بحث غفوری بر مبنای مفاهیم پسا استعماری بنا شده است. حرف و مدعای اصلی متن این است که از دل مباحثه بر سر نام زبان رایج منطقه می توان به کلید واژه های ادبیات پسا استعماری رسید و طبعا در گام بعد رد پایی از مناسبات استعماری یافت. مثال های شاخص استفاده شده در متن نیز بر حول نوع نگاه استعمارگر به مستعمره متمرکز است. به عبارت دیگر؛ نویسنده به گمان خود با ردیابی مباحث مربوط به نام زبان منطقه؛ به یک مفهوم کلان تر رسیده است یعنی رابطه استعماری لار به عنوان استعمار گر و «پیرامون» لار به عنوان مستعمره.

 

غفوری از همین رو اصرارها بر عنوان لاری را به تلاش یک استعمارگر تقلیل می دهد که می خواهد نام زبان لاری را به عنوان ابزار تسلط جا بیندازد و اصرار طرف مقابل بر عنوان اچمی را واکنش هویت خواهانه مناطق مورد استعمار برای مخالفت با تحمیل نام لاری از  جانب لار استعمارگر می بیند.

 

 ابتدا به مثال شاخص استفاده شده در متن می پردازیم. آنجا که کریستف کلمب در نامه ای به سرزمین مادری با افتخار می گوید که چگونه بدون توجه به نام تاریخی مناطق تازه کشف شده؛ خود بر آنها نام های جدید گذاشته است.

 

حال لازم است بپرسیم که در کجای تاریخ منطقه این نوع مناسبات استعماری در مورد دستکاری عمدی و بی توجهی به نام تاریخی موجود دیده می شود؟ آن نام  تاریخی که لار استعمارگر بنا به ذات استعمارگری می خواهد از فرهنگ و هویت منطقه مستعمره بزداید چیست؟

 

سوالی مهمتر حتی می تواند مطرح شود: در مبانی بحث روابط استعماری چه از نوع قدیم و چه نوین؛ استعمارگر نیرویی است خارجی و ناهمگون (از لحاظ فرهنگ یا قدرت مالی)  با مستعمره( کلونی) که با ابزارهای مختلف سعی در تثبیت قدرت دارد از جمله ابزارهای اقتصادی و فرهنگی.

 

حال سوال این است: در طول تاریخ منطقه یا حداقل در روایت ما از تاریخ منطقه؛ چنین مناسباتی توانسته شکل بگیرد؟ یعنی در چه برهه ای از تاریخ می توانیم بگوییم که لاری ها به عنوان یک نیروی نا متجانس آمده از بیرون سعی کرده اند یا توانسته اند با ابزارهای استعماری؛ مناسبات استعماری شکل دهند؟ چه تناسبی بین تفاوت فرهنگی-اقتصادی لار و پیرامون می توان یافت  با آن چه که در مورد مناسبات بریتانیا و هند ( مثالی از دنیای قدیم) و تلقی های استعماری از مناسبات امروز شرق و غرب گفته می شود؟ در ضمن با توجه به این که بحث اصلی بر سر چالش کنونی بر سر عنوان زبان است؛ اگر بخواهیم از منظر مناسبات استعماری نگاه کنیم لاجرم بدین معنی است که همین الان و نه حتی در گذشته دور یا نزدیک این نوع مناسبات وجود دارد که محرک اصلی چالش ایجاد شده در مورد عنوان لاری یا اچمی است. حال بنگریم در دوران فعلی چه نوع قدرت غالب استعماری در لار به عنوان قدرت نامتجانس با دیگر مناطق پیرامون خود وجود دارد که تحلیل از این منظر را توجیه پذیر کند؟ 

 

حال بیاییم خودسرانه موضع نویسنده را تعدیل کنیم و به جای ایشان؛ وجود مرکزیت سیاسی در لار در چند سده اخیر را در تحلیل دخیل کنیم .  یعنی بپذیریم که این چالش عنوان زبان نتیجه ای است از تداوم سلطه طلبی قدرت غالبی به نام لار و سعی آن در تحمیل نمادهای این قدرت از جمله نام زبان لاری.   البته در گام اول مشاهده می کنیم که همین قدرت سیاسی  فراز و نشیب  هم داشته است و حتی لار همیشه هم به طور مطلق قدرت بی رقیب سیاسی در منطقه نبوده است. بگذریم از این واقعیت که حاکمان این مرکز سیاسی هم همیشه لاری نبوده اند و در مقاطعی مثلا گراشی ها حاکم مطلق این ساختار سیاسی بوده اند.

 

در هر صورت حتی اگر بحث به مناسبات قدرت سیاسی ربط پیدا کند ( که اتفاقاً به نظر من مرتبط هم هست ولی نه به عنوان تنها عامل دخیل در بحث) ؛ بسیار متفاوت است با ربط دادن به مناسبات خیالی استعماری.

 

اما باز در همین ربط دادن مساله به مناسبات قدرت منطقه؛ نگاه تاریخی نیز لازم است که مشخص شود عنوان لاری که بالاخره یک قدمت تاریخی دارد چه نسبتی با فراز و فرودهای مرکز قدرت مورد بحث یعنی لار دارد. به عبارتی دیگر لازم است بررسی شود آیا رواج این نام ربط مستقیم به قدرت سیاسی لار در دوران گذشته دارد یا نه؟

 

وانگهی اگر بخواهیم از ربط عنوان لاری با قدرت صحبت کنیم؛ چرا از ربط (حداقل احتمالی) عنوان اچمی با ظهور قدرت های نوظهور منطقه ای سخن نگوییم؟ طبق چه منطقی  تاکید بر عنوان لاری پمپاژی بر مبنای مناسبات قدرت تلقی می شود اما تلاش ها برای رسمیت بخشیدن به عنوان اچمی مخصوصا آنجا که با کوبیدن عنوان لاری است یکسره واکنش جماعتی اسیر مظلوم قدرت «غالب و تمامیت خواه» یعنی لار نشان داده می شود. چگونه  همه تلاش ها برای جا انداختن عنوان اچمی که از قضا برعکس مثال کریستف کلمب حداقل در مقابل عنوان لاری وزن تاریخی ندارد؛ کاملا به شکل مبارزه فرودستان اسیر قدرت غالب ترسیم می شود و حداقل در تحلیل  جایی برای اثر گذاری قدرت های نوظهور منطقه ای؛ لحاظ نمی شود.

 

البته همه این سوال ها با ربط دادن مسأله به قدرت مطرح می شود در حالی که غفوری همچنان که  گفته شد؛ بحثش را بر پایه وجود مناسبات استعماری موهوم بنا گذاشته است.

 

 

گویا  امثال غفوری  حتی به این مساله توجه نمی کنند که بسیاری از مدافعان عنوان لاری یا لارستانی در کل منطقه از جمله اخیرا محمد اورنگ یا اسدالله نوروزی یا قبلا امثال احمد اقتداری یا لطفعلی خنجی  اساسا لاری نبوده و  نیستند که بخواهند از زاویه و گفتمان استعماری مورد ادعای ایشان وارد بحث شوند.

 

 لازم است اشاره ای نیز کنم  به یک بدفهمی موجود از استناد مدافعان عنوان زبان لاری به نوشته های مستشرقانی که از عنوان زبان لاری یاد کرده اند. از آنجا که آثار مستشرقین در تحلیل مناسبات استعماری جایگاه مهمی داشته است؛ اخیرا گویا سعی می شود با برقرار ارتباطی نا نوشته بین مناسبات استعماری غرب و شرق و مناسبات استعماری ادعایی بین لار و پیرامون؛ ارزش تاریخی  استناد به وجود نام لاری در آثار مستشرقین زیر سوال برود.

 

اما غافل از این که در سوی مقابل عنوان لاری؛  هویتی تاریخی مشخص برای عنوان اچمی در آثار گذشته وجود ندارد. به عبارت دیگر اگر در تحلیل اثر ادبیات مستشرقین بر مبنای مناسبات استعماری؛ تلاش برای تحریف فرهنگ و تاریخ یا به محاق بردن عمدی یا غیر عمدی پاره ای از فرهنگ سرزمین مستعمره مطرح است؛ در بحث زبان لاری و اچمی مدافعان عنوان اچمی هیچ سرنخی به دست نمی دهند که عنوان اچمی هم مطرح بوده است اما مستشرقین به عمد یا غیر عمد آن  را نادیده گرفته اند و در نهایت این گونه نتیجه گیری می شود که این عنوان لاری یاد شده در آثار مستشرقین ارزش تاریخی ندارد. یعنی بدین شکل سعی می کنند ارزش کلمه ای که بالاخره در متون تاریخی از آن یاد شده است را با کلمه ای بی ریشه تاریخی یکسان جلوه دهند.

 

(البته تمام این بحث بر این مبنا است که عنوان اچمی ریشه تاریخی همسان نام لاری ندارد).

فراموش نکنیم که به هر حال بخشی از مباحث  مطرح شده به درست یا غلط محوریت تاریخی دارد و اگر مدعیان عنوان لاری حداقل نشانی از این نام در تاریخ سراغ دارند ولی در سوی مقابل؛ مخالفان عنوان لاری نام  تاریخی جایگزین که در اثر بی مبالاتی یا تحت تاثیر کارهای مستشرقین کم رنگ شده باشد را معرفی نمی کنند.

 

نکته نهایی این که چه بهتر بود غفوری ابعاد دیگر بحث را به رسمیت می شناخت و این گونه یکسره بار اصلی تحلیل را بر مفهوم مناسبات استعماری قرار نمی داد.

 

در پایان خلاصه ای از آن چه گفته شد را به عنوان جمع بندی ارایه می کنم:

 

از آنجا که هیچ گونه مناسبات  استعماری را نمی توان  در گذشته مورد بحث ما یا هم اکنون سراغ کرد؛ بنا گذاشتن تحلیل هر موضوعی در منطقه از جمله چالش عنوان زبان منطقه بر مناسبات استعماری لار-پیرامون کاری است از پایه اشتباه.

 

اگر بخواهیم مناسبات قدرت منطقه ای را در این چالش دخیل بدانیم باز دید واقع بینانه به قدرت سیاسی حال و گذشته لار داشته باشیم و لار و طرفداران زبان لاری را صرفا سمت زورگوی معادله و طرفداران زبان اچمی را سمت مظلوم جلوه ندهیم. هر چند که جنبه مهم هویتی و مرتبط با قدرت سیاسی را در رفتار لاری ها در این چالش نمی توان نادیده گرفت اما تناسب در پرداختن به نقش قدرت سیاسی در رفتار هر دو طرف بحث لازم است. در ضمن لازم است بررسی دقیقی در مورد نقش ساختار سیاسی متمرکز در لار در شکل گیری و ثبات عنوان زبان لاری بررسی شود.

 

وجود طرفداران عنوان زبان لاری در جای جای منطقه به غیر از خود لار که برخی مانند اورنگ اخیرا نقش مهمی در دفاع از این عنوان داشته اند و برخی مانند لطفعلی خنجی و احمد اقتداری که قبلا از عنوان لاری یا لارستانی استفاده کرده اند؛  تحلیل صرفا مبتنی بر قدرت سیاسی لار یا سلطه طلبی لاری ها را بی اعتبار می کند.

 

عارف رفیعی